Keltische opgravingen in de omgeving                                                           

 Protohistorie Noord/west Portugal  Citania de Briteiros

Rond 1100 v. Christus leven de Lusitania in noordwest Portugal. Nog voor de komst van de Kelten wordt op een strategisch gesitueerde heuveltop, in de omgeving van het huidige Braga, een nederzetting gebouwd. Later zullen de Keltiberiers de nederzetting uitbouwen tot een citania, een ommuurde nederzetting.

In de IJzertijd (8^e tot 1^e eeuw v. Chr.) trekken Kelten vanuit midden Europa de Pyreneen over en vestigen zich op het Iberische schiereiland (het huidige Spanje en Portugal).De Iberiers trekken juist vanuit het zuiden naar de Pyreneen toe en dwingen de Kelten zich te vestigen aan de Atlantische kust, over land afgesneden van de Kelten in het huidige Frankrijk.

De Kelten in deze streek worden Keltiberiers genoemd. Met hun komst begint ook de IJzertijd. Tot aan de Romeinse verovering in 137 v. Chr zal de Keltische cultuur, in deze streek ook wel Castro cultuur genoemd, overheersen. Met de komst van de Romeinen start de Antieke Tijd.

Briteiros, de stad

De Keltiberiers versterkten de in de inleiding genoemde nederzetting. In de loop der eeuwen werden er 4 muren om de plaats gebouwd. De citania groeit uit tot een regionaal centrum waarin naar schatting rond de 1500 mensen leefden. Voor de bouw van de muren en de huizen werd steen gebruikt, gespleten door houten keggen in een holte te plaatsen,vol water te laten zuigen, waarna het in kleinere stukken uiteenviel. Deze stenen werden bewerkt tot ze stapelbaar waren. De oudste huizen hebben een ronde of elliptische vorm, pas veel later werd er ook rechthoekig gebouwd, waarschijnlijk onder invloed van de Romeinen. Bovenop de heuvel, de acropolis, woonden de rijkere families. Een familie beschikte over een eerste huis aan de hoofdweg waarna, bij uitbreiding van de familie, meer huizen achter het eerste werden gebouwd. Deze extra familiehuizen waren via zijweggetjes bereikbaar. Van twee huizen is een reconstructie gebouwd.

Op de plattegrond die u bij aankomst in Citania de Briteiros krijgt kunt u de twee elkaar snijdende hoofdwegen en de vele zijweggetjes duidelijk herkennen. De opbouw van de stad is typerend voor protohistorische plaatsen. De citania beschikte over twee natuurlijke waterbronnen, die inmiddels zijn opgedroogd. Hemelwater werd opgevangen in stenen waterbassins. Het water werd heuvelafwaarts geleid door in de wegen aangelegde geulen. Zo nu en dan zult u ook een stenen dammetje in de wegen zien, waar het water van de ene naar de andere kant van de weg werd geleid.

 Raadhuis en Badinrichting

De opgravingen in Briteiros begonnen eind 19^e eeuw en nog steeds ligt een groot deel van de stad onder de bodem. Behalve de wegen werden er nog drie publieke ruimtes blootgelegd, een raadhuis en twee badinrichtingen.

Het raadhuis bevindt zich strategisch aan de rand van de heuveltop. Het gebouw is een stuk groter dan de woningen. Een langs de binnenmuren gebouwde stenen bank bood plaats aan de inwoners voor bijeenkomsten. Het raadhuis werd waarschijnlijk gebruikt om ruzies te beslechten of om belangrijke beslissingen te bespreken. Over de precieze aard van de bijeenkomsten is niets met zekerheid te zeggen omdat de Kelten geen schriftelijke bronnen hebben achtergelaten.

Een ander publiek gebouw is het badhuis onderaan de heuvel. Een tweede badhuis is niet voor publiek toegankelijk omdat het in slechte staat verkeerd. Het badhuis bestaat uit verschillende kamers. Allereerst een bassin voor water. Daarnaast een drietal ruimtes, een antechambre als verkleedruimte, een halfronde ruimte als oven waarin stenen werden verwarmd en een ruimte waarin het water op de warme stenen werd gegoten zodat een stoombad kon worden genomen. Om in de stoomruimte te komen moest door een vrij kleine opening onderin een met inscripties uitgevoerde steen worden gekropen. De stoom kon hierdoor niet ontsnappen. Archeologen en historici zijn het nog niet eens over het gebruik van het badhuis. Moet het gezien worden als een sanitaire en hygienische voorziening of was er sprake van ritueel gebruik?

 Economie en handel

Er zijn aanwijzingen dat er al vroeg , rond 1100 v. Chr., contacten zijn geweest met Bretagne (Fr.), Engeland en Ierland. De laat prehistorische kunstuitingen die zijn gevonden komen sterk overeen, zoals de bekende ronde en elliptische vormen, alsmede het gebruik van voet afbeeldingen.

Veel van de gebruiksvoorwerpen, artefacten en rotsschilderingen zijn niet op het terrein zelf te vinden maar in het  Museo Martins Sarmento in Guimaraes (een echte aanrader). In de hoogtijdagen van Citania de Briteiros is de economie overvloedig. In de heuvels lopen geiten en schapen, terwijl de bossen (Europese eik en kurkeik, de naaldbomen en eucalyptus zijn uitheems) hout, eikels en wild zwijn leverden. De eikels waren geschikt voor veevoer en voor eigen gebruik in soepen.

In de dalen was grasland te vinden waar varkens en koeien graasden. Ook kon hier akkerbouw worden gepleegd. Het Keltisch dieet bestond uit groenten, gierst, tarwe en verschillende soorten bonen. Van gerst werd een alcoholische drank gebrouwen. De rivier de Ave leverde vis en handel. Zout werd ingevoerd en doorverhandeld. Dat geldt ook voor wijn, aangeleverd in amphoras. Tin en koper werden ingevoerd uit nabij gelegen streken. Tin uit het Agra gebergte, koper uit de Douro vallei. De metaalindustrie in Briteiros was te vinden langs de hoofdwegen in de stad. Voor die tijd eigenaardig omdat deze industrie in andere plaatsen uit de protohistorie altijd werd uitgeoefend in een bepaald deel van de stad.

Antieke Tijd

 Met de komst van de Romeinen verdwijnt de Keltische cultuur langzamerhand haar invloed en raakt Citania de Briteiros in verval. In 137 v. Chr. komt het noordwesten van het Iberisch schiereiland onder Romeins bestuur. De verovering van het gebied kwam deels door militair ingrijpen  tot stand, deels door het aangaan van allianties met Keltische groepen. (op schrift gesteld op de Tabula of Bembibre)

Nog geen eeuw daarvoor hadden de Foeniciers (Carthago) met Hannibal en zijn beruchte olifanten getracht Rome ten val te brengen. Schattingen lopen uiteen, maar de helft van zijn leger zou bestaan uit Keltiberiers en Iberiers. De verhouding tussen de Kelten enerzijds en de Foeniciers anderzijds was niet altijd zo goed. Carthago probeerde haar macht op het Iberisch schiereiland te vergroten, en kwam daarbij in botsing met de Keltiberiers. Aan de andere kant was er ook sprake van handel tussen beide volken.

De bezetting van het Iberisch schiereiland door de Romeinen was dan ook deels strategisch.

De Romeinen  legden nieuwe wegen aan, voerden het muntstelsel in en een nieuw administratief systeem om het gebied te kunnen controleren. Ook in bouwtechnisch opzicht is de Romeinse invloed zichtbaar, zoals de overgang naar rechthoekige bouw. Door de vondst van munten in Briteiros wordt zichtbaar dat de stad in eerste instantie niet leed onder de Romeinse overheersing. Maar munten van na 150 na Chr zijn niet gevonden. Aangenomen wordt dat Briteiros haar invloed verloor door de stichting van nieuwe steden door de Romeinen, en dan specifiek Braga.

Op een latijnse inscriptie gevonden in Briteiros komt de familienaam Camali voor. Dezelfde familienaam is later terug te vinden in Braga, waar de familie verschillende belangrijke functies vervulde. Reden om aan te nemen dat inwoners vrijwillig verhuisden naar Braga?

In de eeuwen daarna hebben er nog wel mensen gewoond in Briteiros, maar als stad heeft het geen belangrijke positie meer ingenomen. Zo zijn er in Briteiros ook christelijke graven te vinden. Onder de grond moet nog veel te vinden zijn, zo ook onder het kerkje dat er op de heuveltop is gebouwd. Slechts een deel van de stad is opgegraven, een heel klein deel is gereconstrueerd, toch biedt Briteiros  een onvergetelijke indruk van het leven in Keltische tijden.

Terminologie

Castro              heuvelfort

Catinia              grotere, versterkte en ommuurde plaats van voor de Romeinen

Protohistorie   periode van 11^e tot 1^e eeuw voor Chr. (kan per streek verschillen)

Late Bronstijd (11^e tot 8^e ) Eerste IJzertijd (8^e tot 5^e ) Tweede IJzertijd (5^e tot 1^e eeuw)

Antieke Tijd     Tijd van de Grieken en Romeinen

Prehistorie       geen geschreven bronnen

Historie            geschreven bronnen